پیشرفت فن آوری و تحولات سریع در دنیای رسانه ای و توسعه شبکه های ماهواره ای پدیده ای طبیعی و برای گسترش و تحقق دهکده ی جهانی ضروری می باشد .

هرچند وسایل الکترونیکی امروزه   سهم زیادی در پیشرفت علمی و رفاهی بشریت  دارند ، اما استفاده غیر متعارف از این ابزارها ( ماهواره ، تلفن همرا ، لپ تاپ ، شبکه های اجتماعی و بازی های رایانه ای و... ) دارای برخی از آسیب ها و پیامدهای منفی نیز هستند شناسایی به موقع این آسیب ها، و بخصوص شناخت مضرات و پیامدهای منفی آنها بر روی سلامت روانی – رفتاری و اجتماعی کودکان، نوجوانان وحتی  بزرگسالان، می تواند از بروز آسیب های اجتماعی و رفتاری در سطح جامعه جلوگیری نماید.به طور خلاصه به برخی از پیامدهای منفی  شبکه های اجتماعی ، به ویژه ماهواره بر ساختار خانواده ها اشاره می نماییم :


- بروز خشونت و پرخاشگری در بین کودکان و نوجوانان در اثر الگوگیری از قهرمانان فیلم های خشن ماهواره ای و مشاهده رفتار و حرکات آنان سهل و آسان نشان دادن کشتار و قتل و هرگونه جنایت با سلاح سرد و گرم، ترس بیننده را فرو می ریزد .بر اساس نظریه یادگیری مشاهده ای آلبرت بندورا ،  مشاهده صحنه های خشونت آمیز، گرایش به پرخاشگری را در بینندگان آن بالا می برد .در واقع هنگامی که بیننده ساعت های متوالی، چنین برنامه هایی را می بیند، تحت تأثیر قرار گرفته و دست به خشونت می زند.
2- بلوغ زودرس در نتیجه  دسترسی سریع به اطلاعات جنسی
اکثر سریال ها و برنامه های ماهواره ای به راحتی و بدون هیچ سانسوری، مسائل جنسی را مطرح می کنند و نمایش می دهند.. متاسفانه بارها مشاهده شده فرزندان کوچک خانواده نیز بدون هیچ محدودیتی و در کنار والدین خود به تماشای این صحنه ها پرداخته اند و این در حالی است که هیچگونه ظرفیتی برای پذیرش این گونه اطلاعات از نظر شناختی ، عقلی و عقلی  ندارند، در نتیجه تحت تاثیر آن قرار می گیرند و شاهد بروز بلوغ زودرس جنسی در آنان هستیم ..
3- بروز پدیده گسست و درگیری بین نسلی: خانواده پایه ی اساسی و رکن بنیادین اجتماع است . کانون اصلی حفظ سنت ها ، هنجارها و ارزش های اجتماعی است .  فرآیند جامعه پذیری و کسب ارزشهای اجتماعی و اخلاقی درون خانواده شکل می گیرد .
تاثیر برنامه های ماهواره ای بر روی فرزندان بسیار زیاد است، به طوری که این گروه زمان بیشتری را صرف تماشای برنامه های ماهواره ای می کنند. این برنامه ها ارزش ها، باورها، تصورات، انتظارات و جهت گیری های ارزشی متفاوتی را تبلیغ و عرضه می کنند که باعث می شود به مرور زمان فاصله روانی بین والدین و فرزندان بیشتر و بیشتر شود و به انقطاع یا گسست نسلی بینجامد. البته بروز شکاف بین نسلی در بستر رشد، پیشرفت و تجارب متفاوت، اجتناب ناپذیر است و حتی زمینه ترقی و تعالی را فراهم می کند .  اما گسست و درگیری بین نسلی شدیدتر خواهد بوده و می توان آن را تا حدودی منفی ارزیابی کرد.

 در این وضعیت غالبا نوجوانان و جوانان می کوشند آخرین پیوندهای وابستگی خود را از والدین یا نسل بالغ بگسلند و اغلب در این راه به گردنکشی و طغیانگری می پردازند.به عبارتی در یک گسست نسلی به جای تعامل بر سر ارزش ها ، . اختلافات و درگیری های شدید بین فرزندان و والدین، ترک منزل بدون اطلاع، حرمت شکنی ها و ... بوجود می آید.
4- کاهش تعاملات واقعی و ضعف در برقراری ارتباط موثر بین اعضای خانواده :
تک فرزندی بودن خانواده ها ، زندگی ماشینی و سرگرم نمودن اعضای خانواده ، به خصوص استفاده از وسایلی مثل موبایل ، لپ تاپ ، رایانه شخصی و اینترنت عملاٌ فرصت تعامل عاطفی  را از اعضای خانواده سلب کرده و آنها بیش از آنکه با یکدیگر در تعامل باشند با این وسایل سرگرم بوده و روز به روز از هم دور می شوند .
شاید بارها پیش بیاید در خانه مشغول تماشای برنامه های ماهواره ای هستیدو عملا ورود، خروج یا صحبت های سایر اعضای خانواده خود را متوجه نمی شوید. این مسئله یکی از آسیب زاترین پیادهای استفاده مفرط از برنامه های تلویزیونی و ماهواره ای است که باعث می شود، ارتباط برقرار کردن و تعاملات بین خانوادگی و حتی دوستان خودرا در اولویت دوم قرار دهیم و زمان بیشتری را به تماشای برنامه های مختلف بپردازیم. این مسئله خود به مرور باعث ایجاد فاصله روانی بین همسران، فرزندان، والدین و دوستان می شود.
5- بروز اعتیاد اینترنتی و از دست  دادن اوقات مفید عمر :  
سرگرمی و جذابیت باعث می شود برخی افراد تا ساعت ها، زمان خود را برای تماشای برنامه های مختلف ماهواره ای اختصاص بدهند که نتیجه ای جز اتلاف وقت ندارد .

 حتی گاهی باعث ایجاد وابستگی می شود؛ به طوری که اگر زمانی فرد نتواند یک برنامه را به هر دلیلی مشاهده کند، دچار احساسات منفی می شود و دائما در پی رفع آن دلیل خواهد بود، انگار نبض زندگی او با نبض ماهواره، گره خورده است.
6- افت عملکرد تحصیلی و شغلی:
تماشای مفرط برنامه های ماهواره ای آن هم تا پاسی از نیمه شب، یا غرق شدن کودک و نوجوان در فضای مجازی و بازی های رایانه ای و شبکه های اجتماعی اینترنتی ، عملکردآموزشی و تحصیلی دانش آموزان و دانشجویان  را کاهش می دهد .  به طوری که در کلاس درس دائما چرت می زنند و وقت کمی را نیز برای انجام تکالیف درسی و آموزشی خود می پردازند. هم چنین افراد بزرگسال نیز در محیط کار با مواردی چون تاخیر،غیبت و اهمالکاری روبرو می شوند که باعث افت عملکرد شغلی آنان می شود.
7- تغییر کیفیت و سبک زندگی افراد و تهدید سلامت جسمی آنان  :  زمان زیادی از برنامه های ماهواره ای به تبلیغات کالاهای مختلف اختصاص یافته است. بیشتر این تبلیغات بر محور کالاهای بهداشتی - آرایشی و مُد است. این تبلیغات آن چنان با جذابیت و پرتکرار ارئه می شوند که مخاطب خود را به خرید آن ترغیب و وسوسه می کند.
در چند سال اخیر بسیاری از رسانه های داخلی مانند تلویزیون و روزنامه سعی کرده اند مردم را نسبت به نادرست بودن و زیان آور بودن این تبلیغات و محصولات آگاه کنند اما این روند گویا همچنان ادامه دارد و نتیجه ای جز افزایش مصرف گرایی ندارد. بارها شنیده ایم که فردی در اثر تبلیغات ماهواره ای فلان دارو یا ماده ی غذایی را مصرف نموده و دچار فلان عارضه شده است . از طرفی تماشای بیش از حد متعارف ،  برنامه های ماهواره ای باعث ایجاد سکون و بی حرکتی در بینندگان آن می شود که این خود می تواند زمینه های سردرد شدید، گردن درد، اختلالات خواب، خشک شدن چشم ها و دشواری در دید، اضافه وزن و ... را فراهم کند.

آثار مثبت شبکه های ماهواره ای و اینترنتی ، ازجمله به روز کردن اطلاعات و اتصال سریع به دهکده ی جهانی ، جهت بهره مندی از مطالب علمی و گسترش تبادل تجارب  بین افراد در سطح جهان بر هیچ عقل سلیمی پوشیده نیست : اما بایستی بپذیریم به اندازه ای که اطلاعات درست و مفید با سرعت مبادله می شوند ، حجم بسیار بالایی از ناهنجاریهای اجتماعی و مشکلات اخلاقی نیز از این طریق کودکان و نوجوانان  ما را نشانه گرفته و سلامت خانواده ها را از نظر امنیت روانی – اجتماعی و اخلاقی به مخاطره انداخته است. لذا تحقیقات نشان داده فضای مجازی امنیت اجتماعی ، هنجارها و ارزش های فرهنگی ، ملی و مذهبی جوامع را تهدید می نماید و رسالت علمی و انسانی ما فرهنگیان ، خصوصاٌ معلمان و مشاوران و روان شناسان اقتضاء می کند تا ضریب آگاهی و هوشیاری خانواده ها را از طریق شناساندن مضرات شبکه های اجتماعی و ماهواره ای بالا برده و از طریق آموزش خانواده و توانمند سازی آنان در این خصوص زمینه پیشگیری از بروز آسیب های اجتماعی و روانی – رفتاری را در بین دانش آموزان و آحاد جامعه فراهم نماییم.  

راهکارها و پیشنهادات :

1-    برگزاری جلسات آموزش خانواده در شهرستان ها و مناطق و اطلاع رسانی به والدین  با محور  فناوری های نوین ، ( شبکه های اجتماعی ، فضای مجازی و اینترنت و.... ) .

2-    گذراندن اوقات بیشتری با فرزندان و تلاش در جهت بهینه سازی اوقات فراغت آنان توسط پدر و مادر .

3-    کسب توانایی مدیریت نرم افزاری و آشنایی با وسایل الکترونیکی روز توسط والدین ، جهت کنترل مناسب و اصولی فرزندان .

4-    آشنا نمودن فرزندان با بازی ها و سرگرمی های سنتی ، بومی ، ملی ، مذهبی و فرهنگی توسط مدارس و والدین .

5-    سوق دادن فرزندان به سمت انجام فعالیت های سالم متناسب با فرهنگ غنی اسلامی و ورزش های و کارهای هنری .

6-      درصورت بروز تخلفات و جرائم اینترنتی برخورد قاطع با افراد خاطی و معرفی الگو های مناسب و سالم فرهنگی – اجتماعی به فرزندان .

اجرکم عنداله

 

اداره مشاوره – مرکز مشاوره اداره کل آموزش و پرورش لرستان

پاییز 1393